İltica Süreci ve Hukuki Aşamalar — 1

Başvuru ve İlk Kayıt Aşaması

I. Başvurunun Yapılması

Uluslararası koruma arayan bir sığınmacı (asylum seeker), hedef ülkenin egemenlik alanına (kara sınırı, havalimanı, kara suları veya ülke içi idari merkezler) adım attığı anda resmi makamlara iltica niyetini (expression of intention) beyan etmekle süreci başlatır. Avrupa Birliği (AB) müktesebatı uyarınca başvurular sınır kapılarında yapılabileceği gibi, ülke içindeki yetkili idari birimler marifetiyle de yürütülebilir.

• Almanya: Sığınmacı, sınırda federal polis (Bundespolizei) veya ülke içinde herhangi bir resmi otorite ile temas kurduğunda iltica niyetini bildirir. Kişi derhal bir İlk Kabul Merkezine (Erstaufnahmeeinrichtung) sevk edilir. Burada BAMF (Federal Göç ve Mülteciler Dairesi — Bundesamt für Migration und Flüchtlinge) nezdinde resmi sığınma başvurusu (Förmlicher Asylantrag) kayda geçirilir. Sınır hatlarında yapılmayan başvurularda, yasal yaptırımlarla karşılaşmamak adına ülkeye girişten sonra gecikmeksizin yetkili makamlara (polis, yabancılar dairesi veya kabul merkezi) müracaat edilmesi hukuki bir zorunluluktur.
• Hollanda: İltica prosedürünün merkeziyetçi bir yapıda yürütüldüğü Hollanda’da, tüm ilk başvurular ülkenin kuzeydoğusunda yer alan Ter Apel şehrindeki Merkezi Kayıt Merkezinde (Aanmeldcentrum) toplanır. Başvuru sahiplerine, sisteme giriş yaptıktan sonra lojistik ve hukuki hazırlık yapabilmeleri adına birkaç günlük bir dinlenme ve düşünme süresi (Rust-ve herstperiode) tanınır; ardından resmi mülakat takvimi işletilir.
• Belçika: Başvurular doğrudan İçişleri Bakanlığına bağlı Yabancılar Ofisi’ne (Office des Étrangers / Dienst Vreemdelingenzaken) yapılır. Kimlik tespiti ve mülakatların bu birimce başlatılmasının ardından, sığınmacıların barınma, iaşe ve sosyal ihtiyaçlarının koordinasyonu için süreç federal acente Fedasil’e (Federal Agency for the Reception of Asylum Seekers) devredilir.

II. Kayıt ve Biyometrik Veri

Sığınma prosedürünün ilk evresi, evrensel bir standart olan biyometrik verilerin kayıt altına alınmasıdır. Kişinin beyan ettiği kimlik bilgileri, yüksek çözünürlüklü fotoğrafları ve parmak izleri alınarak AB genelinde ortak kullanılan EURODAC (European Asylum Dactyloscopy) merkezi veri tabanına işlenir. Bu tarama, sığınmacının daha önce başka bir üye ülkede uluslararası koruma başvurusunda bulunup bulunmadığını, yasa dışı yollarla AB sınırlarını geçip geçmediğini veya vizeli giriş kaydının olup olmadığını tespit etmek amacıyla yapılır.

Göç danışmanları ve avukatlar için bu aşamada müvekkillerine doğru rehberlik etmek kritiktir. Sığınmacıların EURODAC sisteminin işleyişi hakkında eksiksiz bilgilendirilmesi gerekir. Başka bir üye ülkede parmak izi kaydı olan bir kişinin bunu gizlemeye çalışması, sistemin dijital entegrasyonu sebebiyle imkansızdır ve bu tür gizleme teşebbüsleri idari makamlar nezdinde “güvenilirlik” (credibility) unsurunu doğrudan zedelemektedir.

İlk kayıt işlemleri tamamlandığında, sığınmacıya yasal statüsü netleşene kadar ülkede kalış hakkı tanıyan geçici bir kimlik belgesi düzenlenir.

• Almanya örneği: Bu belgeye “Varış Belgesi” (Ankunftsnachweis) adı verilir. Sığınmacı adayları, mülteci statüsü almadan önceki bu ara dönemde, asgari sosyal haklardan ve temel sağlık hizmetlerinden (Almanya’da AsylbLG — Sığınmacı Yardım Kanunu kapsamında) bu belge sayesinde yararlanır.

Kritik Risk Analizi: İlk kayıt süreçlerinde sığınmacılar, ağır travma sonrası stres bozukluğu (TSSB / PTSD), fiziksel bitkinlik veya derin dil bariyerleri nedeniyle resmi formlarda ya da ön mülakatlarda çelişkili, eksik veya hatalı beyanlarda bulunabilmektedir. Bu aşamada kayda geçen hatalı verilerin, ilerleyen ana mülakatlarda sığınmacının aleyhine “beyan uyuşmazlığı” olarak çıkarılması riski yüksektir. Bu nedenle, sığınmacı adaylarının henüz bu aşamadayken Sivil Toplum Kuruluşları (STK) aracılığıyla profesyonel tercüman desteğine ve gönüllü psikososyal yardımlara erişmesi hayati önem taşır.

III. Ülke Sorumluluğunun Belirlenmesi (Dublin Sözleşmesi)

II. Ülke Sorumluluğunun Belirlenmesi (Dublin Sözleşmesi / Tüzüğü)

AB iltica hukukunun temel taşlarından biri olan Dublin III Tüzüğü (Dublin III Regulation), birden fazla üye ülkeye mükerrer başvuruların önlenmesini (asylum shopping) ve her sığınmacının başvurusunun yalnızca tek bir sorumlu ülke tarafından incelenmesini amaçlar. EURODAC taramasında kişinin başka bir üye ülkede vize, giriş veya parmak izi kaydı çıktığı an, bulunulan ülke idaresi “sorumluluğun reddi” prosedürünü başlatarak dosyayı ilgili ülkeye devretmek üzere harekete geçer.

Hukuk uygulayıcıları ve danışmanlar, müvekkillerine Dublin sürecinin mahiyetini, transfer emirlerinin hukuki sonuçlarını ve hak arama yollarını eksiksiz aktarmakla yükümlüdür.

Saha Notu ve Realite Analizi: Yunanistan, İtalya ve İspanya gibi AB’nin dış sınır hatlarında yer alan transit ülkeler, Dublin Tüzüğü’nün coğrafi yükümlülüklerini (ilk giriş ülkesi kriteri) taşımakta zorlanmaktadır. Bu ülkeler zaman zaman sistematik EURODAC kaydı yapmamakta veya geri kabul taleplerini yapısal kapasite yetersizliği gerekçesiyle yerine getirememektedir. AB sınır yönetimindeki bu fiili durum ve yapısal aksaklıklar, Dublin süreçlerinin pratikteki işleyişini doğrudan etkilemektedir.

Dublin tüzüğü mutlak bir kural olmayıp, bünyesinde güçlü insani istisnalar (humanitarian clauses) barındırır. Bu istisnaların profesyonelce belgelenmesi transferi durdurabilir:

• Aile Birleşimi Kriteri (Family Unity): Eğer sığınmacının çekirdek aile bireylerinden biri (eşi, reşit olmayan çocukları) ya da refakatsiz çocukların akrabaları bir başka üye ülkede yasal sığınmacı veya mülteci olarak bulunuyorsa, hiyerarşik olarak aile bağı kriteri önceliklidir ve kişi o ülkeye transfer edilir.
• Sistemik Eksiklikler ve İnsan Hakları İhlalleri (Systemic Flaws): Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) ve Avrupa Adalet Divanı (AAD) içtihatları uyarınca; gönderilmesi planlanan ülkedeki sığınma sisteminde yapısal çökmeler, kötü muamele veya insani olmayan barınma koşulları mevcutsa (Örn: Yunanistan veya İtalya’daki bazı dönemsel durumlar), sığınmacının AİHS Madde 3 (İşkence ve Kötü Muamele Yasağı) kapsamında o ülkeye transferi hukuken durdurulur.
• İleri Derecede Sağlık Sorunları (Medical Grounds): Kişinin seyahat etmesine engel teşkil edecek nitelikte ağır, akut veya hayati risk barındıran fiziksel ve psikiyatrik rahatsızlıkları (ileri düzey hamilelik, ağır kanser tedavileri, intihar eğilimli ağır depresyon vb.) resmi heyet raporlarıyla belgelendiğinde transfer işlemi iptal edilir veya ertelenir.
• Sorumluluk Sürelerinin Aşımı (Expiring of Responsibility / Time Limits): Dublin tüzüğüne göre, bir ülkenin diğer üye ülkeden sığınmacıyı kabul etmesini talep etmesi ve kabul sonrasında transferi gerçekleştirmesi için kesin hak düşürücü süreler vardır. Kabul kararından itibaren 6 ay içerisinde transfer fiilen gerçekleştirilemezse, sığınmacının dosya sorumluluğu otomatik olarak bulunulan ülkeye geçer. Eğer kişi idareden kaçmış veya saklanmışsa (absconding), bu süre 18 aya kadar uzayabilir.

Bu durumu bir örnekle açıklayacak olursak; Fransa’da kolluk kuvvetlerince koruma altına alınan ve EURODAC sisteminde İtalya kaydı bulunan hamile bir sığınmacı ele alınsın. Fransa idaresi kişiyi İtalya’ya göndermek üzere Dublin prosedürünü işlettiğinde, göç avukatı hamileliğin evresini, risk durumunu ve İtalya’daki sığınmacı kabul merkezlerinin hamile kadınlar için asgari standartları karşılamadığına dair uluslararası raporları (hukuki argümanları) dosyaya sunarak idari mahkemeden transferin yürütülmesinin durdurulması (interim measures) kararını talep edebilir.

Sığınmacıların kulaktan dolma, yasa dışı yönlendirmeler (“başka ülkeye kaç, izini kaybettir” vb.) yerine, Dublin sürecindeki bu yasal hakları öğrenerek insani gerekçelerini uzman bir hukukçu rehberliğinde resmi olarak belgelemesi, telafisi imkansız hak kayıplarının önüne geçecektir.

IV. Güvenli Ülke Listeleri

Uluslararası sığınma hukukunda idari süreçleri hızlandırmak amacıyla devletler iki temel liste politikasını yürütürler: Güvenli Menşe Ülke (Safe Country of Origin) ve Güvenli Üçüncü Ülke (Safe Third Country). Bu listelerde yer alan ülkelerin vatandaşlarının başvuruları, prensipte “açıkça dayanaksız” (manifestly unfounded) kabul edilerek hızlandırılmış sınır prosedürlerine (accelerated procedures) tabi tutulur ve yüksek oranda ret kararıyla sonuçlanır.

Ancak, Avrupa Adalet Divanı’nın (AAD) yerleşik içtihatları uyarınca, bir ülkenin genel olarak güvenli kabul edilmesi, o ülke vatandaşlarının bireysel olarak zulüm görme riskini ortadan kaldırmaz. İdare, her koşulda bireysel risk analizini (individualized assessment) eksiksiz yapmak zorundadır.

Almanya İçin Güvenli Menşe Ülkeler Listesi (Sichere Herkunftsstaaten): Almanya Federal Cumhuriyeti yasal mevzuatı uyarınca güncel olarak güvenli kabul edilen menşe ülkeler şunlardır:

• Avrupa Birliği Üye Devletleri
• Arnavutluk, Bosna-Hersek, Kosova, Kuzey Makedonya, Karadağ, Sırbistan (Batı Balkan Ülkeleri)
• Gürcistan, Moldova
• Gana, Senegal

Türkiye’nin Durumu (Almanya): Türkiye, Almanya’nın resmî “sichere Herkunftsstaaten” listesinde yer almamaktadır. BAMF ve Alman idari mahkemeleri, Türkiye kaynaklı başvurularda peşin bir “güvenli ülke” karinesini işletmez. Dosyaları, ülkedeki insan hakları uygulamaları, yargı bağımsızlığı sorunları ve keyfi soruşturma risklerini göz önünde bulundurarak bireysel risk temelli (individual risk assessment) esastan inceler.

Hollanda İçin Güvenli Ülkeler Politikası: Hollanda Göç ve Doğasallaştırma Dairesi (IND) de benzer şekilde zaman zaman güvenli ülkeler listesi yayımlamaktadır. Ancak şu aşamada böyle bir liste bulunmamaktadır.

2016 yılındaki darbe girişimi sürecinin ardından IND, Türkiye’den gelen başvuruların belirli alt kategorilerini dönemsel olarak “kısmen güvenli” değerlendirme eğilimine girmiş olsa da bu yaklaşım uluslararası hukuk örgütlerince yoğun şekilde eleştirilmiştir. IND, Türkiye’yi genel ve resmi olarak güvenli ülkeler listesinde konumlandırmamaktadır. Başvurular her sığınmacının kendi özel şartları, siyasi/sosyal risk profili üzerinden esastan ve bireysel değerlendirmeye tabi tutulmaktadır.

NOT: Güvenli veya kısmen güvenli olarak değerlendirilen bir ülkenin (örneğin listede yer alan Gürcistan’ın veya geçmiş pratiklerdeki Türkiye uygulamalarının) vatandaşı olan bir sığınmacının hukuki savunmasında; danışman veya avukat, genel ülke raporlarının aksine müvekkilinin özgül durumunu ön plana çıkarmalıdır. Müvekkilin muhalif siyasi faaliyetleri, etnik/dini azınlık kimliği, cinsel yönelimi, 15 Temmuz sonrası süreçlerden doğrudan etkilenmiş spesifik bir meslek grubuna (hâkim, savcı, akademisyen vb.) mensubiyeti veya adli tıp raporlarıyla desteklenen işkence/kötü muamele geçmişi dosyaya konularak, devletin o birey için “güvenli” olmadığı ispatlanmalı ve yasal karine çürütülmelidir.

V. Geri Kabul Anlaşmaları ve Üçüncü Ülke Meseleleri

Son yıllarda AB, sığınmacıları geldikleri veya transit geçtikleri güvenli üçüncü ülkelere yollama konusunda adımlar atıyor. Örneğin geçmişteki İngiltere-Ruanda planı, İtalya’nın Arnavutluk’ta sığınma kampları kurması veya AB’nin Tunus ile yaptığı sınır kontrolü anlaşmaları gibi… AB hukukunda sığınma süreçlerinin tamamen Avrupa dışına transfer edilmesi (offshore processing / outsourcing of asylum) politikaları ve Geri Dönüş Merkezleri (Return Hubs) kurma planları siyasi düzeyde yoğun şekilde tartışılmaktadır. Sığınmacı adayları ve göç uzmanları bu küresel gelişmelere hazırlıklı olmalıdır. Eğer AB “return hubs” denen geri dönüş merkezlerini Afrika’da kurarsa (Dobrindt’in bahsettiği planlar, bu iltica sistemini kökten değiştirir.

Farazi bir örnek: Almanya, İtalya’da kayıtlı olmayan bir Nijeryalıyı Tunus’a yollamak isterse -çünkü Tunus güvenli üçüncü ülkedir denirse- , bunun yasal itiraz yolları bilinmelidir. İyi ki bu gündem henüz tam olarak oluşmadı ancak yine de sığınmacı adayları veya göç konusu ile profesyonelce ilgilenen herkes AB düzeyindeki tartışmaları (yeni Pakt vb.) yakından izlemesi gerekir.

• Türkiye-AB Mutabakatı (18 Mart 2016): Temelde Yunan adalarına yasa dışı yollarla sığınan Suriyelilerin ve diğer ülke vatandaşlarının Türkiye’ye iadesini öngörüyordu (hukuki engeller ve siyasi süreçler nedeniyle pratik uygulama oldukça sınırlı kaldı). Her ne kadar Türkiye’den AB ülkelerine doğrudan iltica eden kişiler için şimdilik doğrudan üçüncü bir ülkeye gönderilme riski çok düşük olsa da, sığınmacı adaylarının üçüncü bir ülkeye gönderilme ihtimali (Safe Third Country kavramı) konusunda bilgi sahibi olmaları ve bunun yasal itiraz mekanizmalarını bilmeleri önemlidir.

Uluslararası Hukuk Normu: Bir sığınmacının üçüncü bir ülkeye (örneğin transit geçtiği bir Kuzey Afrika ülkesine) gönderilebilmesi için, o ülkenin sığınmacı açısından 1951 Cenevre Sözleşmesi standartlarında koruma sağlayan, geri gönderme yasağına (non-refoulement) tam manasıyla riayet eden ve sığınmacının hayatının veya özgürlüğünün tehdit altında olmayacağı gerçek bir “Güvenli Üçüncü Ülke” (Safe Third Country) statüsünde olduğunun idari makamlarca somut olarak ispatlanması gerekir. Bu kriterler karşılanmadığı takdirde yapılacak bir transfer işlemi, uluslararası hukukun amir hükümlerinin ve mülteci haklarının doğrudan ihlali anlamına gelecektir. Bu nedenle sığınmacı adaylarının veya göç hukuku profesyonellerinin AB düzeyindeki güncel iltica paktı tartışmalarını ve yasal itiraz yollarını yakından izlemesi gerekir.

Yazı dizimizin 2. bölümünde, iltica başvurusunun geleceğini belirleyen en kritik viraj olan “İlk İnceleme ve Mülakat (Kişisel Dinleme)” ile “Karar Aşaması” ve de bazı mülakat teknikleri ile savunma stratejileri ayrıntılı olarak ele alınacaktır.