Bu bölümde; iltica sürecinin en kritik aşaması olan ilk inceleme ve kişisel mülakat (Asylum Interview), başvuru sahibinin güvenilirliğinin nasıl değerlendirildiği, mülakatlarda yapılan yaygın hatalar ve kabul şansını doğrudan etkileyen temel unsurlar ele alınacaktır.
İlk İnceleme ve Ana Mülakat
Uluslararası koruma başvurusu yapıldıktan sonra ilk aşama ilk inceleme veya ön mülakattır. Bu mülakatta yetkililer öncelikle başvuru sahibinin kimlik bilgileri, seyahat rotası ve genel güvenlik kontrolünü yapar.
Örneğin; Almanya’da yapılan ilk görüşmede, kimlik, uyruğu, nereden geldiği ve hangi güzergâhtan ulaştığı sorulur; iltica nedenleri ana mülakat dışında bırakılır. Hollanda’da ise IND yetkilisi benzer biçimde başvurucunun kimliği, ailesi, yolculuk detayları ve koruma ihtiyacı olup olmadığını saptamaya çalışır.
Bu aşamada parmak izi ve fotoğraf gibi biyometrik veriler kayda alınır (EURODAC için) ve kişinin daha önce başka bir AB ülkesinde kayıtlı olup olmadığı kontrol edilir.
Burada ayrıca “açıkça temelden yoksun” başvurular (örneğin hiçbir koruma unsuru içermeyen) elenir ve Dublin kriterleri çerçevesinde başka ülkenin sorumluluğu olup olmadığına bakılır. Örneğin; Bosna-Hersek gibi AB’nin güvenli menşe ülkelerinden gelen başvurular genellikle hızlandırılmış usulde değerlendirildiğinden (inadmissibility), mülakat erken aşamada sonuçlanabilir.
Öte yandan Türkiye gibi ülkelerde siyasi veya bireysel risk unsuru olanların başvurusu, esasa geçilmek üzere ana mülakat aşamasına gönderilir. Bu ilk incelemeye gelindiğinde başvuru sahibi mülakat öncesinde kişisel bilgilerini doğrulamak, varsa kimlik-diploma vs. belgeleri düzenlemek, Dublin kriterleri konusunda doğru bilgileri edinmek de çok önemlidir.
Başvuru sahibi mülakatın bir savunma değil koruma talebinin değerlendirilmesi olduğunu unutmamalı; eksik bilgi veya belgelerin sonraki aşamada sorun yaratabileceğini aklından çıkarmamalıdır. Gerektiğinde bir tercüman veya sağlık psikolog desteği sağlanması da erken dönemde gündeme gelir.
Ana Mülakat (Kişisel Dinleme)
İlk inceleme tamamlandıktan sonra ana mülakat aşamasına geçilir. Bu görüşme, iltica talebinin kaderini büyük ölçüde belirleyen en kritik mülakat aşamasıdır.
Görevliler (Örneğin; Almanya’da BAMF memurları, Hollanda’da IND yetkilileri, Belçika’da CGRS komiserleri) burada başvuru sahibine çok detaylı sorular sorar. Amaç, iltica hikayesinin tutarlılığını ve doğruluğunu saptamaktır. Görüşme sırasında başvuranın “neden ülkesinden ayrıldığı, orada ne gibi tehditlerle karşılaştığı ve karşılaşacağı riskler” kronolojik bir anlatımla sorgulanır. Örneğin; Hollanda mülakatında sınav görevlisi, “kendinizden ve başvurunuzdan” sorarak kim olduğunuzu, nereli olduğunuzu, iltica nedeni olarak neler yaşadığınızı, ülkenize dönememe sebeplerini ayrıntılı biçimde öğrenir. Belgeler, tanık ifadeleri veya sosyal medya kanıtları anlatımı destekler. Mülakatın odağı, başvurucunun anlatımının gerçekçi ve tutarlı olup olmadığıdır.
Başvuru sahibinin bu aşamaya hazırlığı çok yoğun olmalıdır. Olayları yaşanan sırasıyla, neden-sonuç ilişkisi içinde anlatması, çelişkili veya yüzeysel beyandan kaçınması gerekir. Gerekirse, önceden olası soruları prova etmeli; özellikle daha önceki anlatımda unutulan noktaları belirleyerek, bu noktaların nasıl açıklanacağını planlamalıdır. Örneğin Hollanda’da mülakatlarda “Cinsel yönelimini ne zaman fark ettin?”, “Ailene anlatınca tepkileri nasıldı?” gibi hususlara değinilebilmektedir; LGBT+ başvuranlar bu tür sorulara hazırlıklı olmalıdır. Yine Almanya’da cinsel veya cinsiyete dayalı şiddet yaşamış kişiler, özel eğitimli bir mülakatçı talep etme hakkına sahiptir (Sonderanhörer für geschlechtsspezifische Gewalt). Mülakat boyunca bir tercüman vardır ve gerekirse başvuran ya da danışmanın istediği cinsiyette olabilir. Örneğin Belçika’da mülakatta, daha önce tercüman talep edilmişse, CGRS bu talebi yerine getirir. Bu görüşmenin bir mahkeme olmadığını bilmek ve tarafsız bir bilgi alışverişi olarak görülmesi de başvuru sahibini mental olarak rahatlatacaktır.
Ana mülakatın önemi büyüktür: Başvurunun sonucu bu aşamada neredeyse kesinleşir. Anlatım tutarsızsa sonraki aşamada düzeltmek zordur; unutulan veya eksik anlatılan olaylar daha sonradan eklenince güvenilirlik zedelenebilir. Bu nedenle kişiler aşağıdaki noktalara odaklanmalıdır:
- Kronolojik ve detaylı bir anlatı oluşturtmak;
- Zulüm ve tehdit unsurlarını net biçimde belirlemek;
- Belgelerle hikâyeyi desteklemek;
- Olası inkâr ve ters beyanları önlemek.
Gerektiğinde mülakat sırasında ara vermek veya bir nefes almak için izin almak da mümkündür. Anlaşılmayan soru sorulduğunda tekrar sorulabilmektedir. Özetle, başvuru sahipleri ana mülakat aşamasına zaman ayırmalı, bu aşamada eksiksiz ve inandırıcı şekilde anlatmaya hazırlanmalıdır. İyi hazırlanmış bir anlatım, kabul şansını önemli ölçüde artırır.
Mülakata Öncesi Örnek Hazırlık Kontrol Listesi
Başvuru sahibinin mülakat hazırlığında aşağıdaki adımlar göz önünde bulundurulmalıdır:
- Kimlik ve nüfus bilgilerini belgelemek, pasaport/kimlik fotokopilerini kontrol etmek.
- Ülkesini neden terk ettiğinin kronolojik olarak yapılandırılması; ve de anlatacağı esas hikâyenin netleşmesi.
- Zulüm, tehdit veya risk unsurlarını (siyasi kimlik, etnik/dini azınlık üyeliği, LGBT+ vb.) belirlemek ve belgeleri hazırlamak.
- Olaylarıın tarih, yer, ilgili kişiler ve sonuç ilişkisiyle ifade edilmesini sağlamak ve bunları nota almak.
- Dönüş durumunda karşılaşılacak riskleri vurgulayarak korunma gerekçesini güçlendirmek.
- Mülakatta sorulabilecek zorluklu konuların (travma, taciz, cinsiyet/siyasi kimlik vb.) belirlenmesi; gerekirse psikososyal destek ayarlanması.
- Muhtemel soru ve cevapların prova edilmesi; karışık zaman çizelgelerini pratiğe dökmek.
- Daha önceki beyanda ve mülakat öncesinde verilen bilgilerle tutarlılık kontrolü yapmak; çelişkiler varsa düzeltmek.
- Belgeler ve delillerin uygun sıra ve mantık içinde sunulması; anlatımın belgelerle çelişmemesi.
- Mülakatın bir yargılama olmadığını, hukuki değil koruma amacı taşıdığını vurgulayarak başvurana bilgi vermek.
- Gerektiğinde mülakat sırasında molalar verilebileceğini, anlamadığında tercümana tekrar sormayı unutmamasını hatırlatmak.
Bir sonraki yazımıza “Karar Aşaması ve Sonrası” konusu ile devam edeceğiz.
