Avrupa Birliği Dijital Piyasalar Yasası (Digital Markets Act) Hayatımızı Nasıl Etkileyecek?

Avrupa Parlamentosu ve Konsey tarafından 14 Eylül 2022’de imzalanan Avrupa Birliği Dijital Piyasalar Yasası (Digital Markets Act, DMA), 12 Ekim 2022’de AB Resmî Gazetesi’nde yayınlandı. DMA, özellikle büyük dijital şirketlerin faaliyetlerini irdelemekte ve düzenlemektedir.

Hangi Teknolojiler Bundan Etkilenecek?

Arama motorları, sosyal medya platformları, video paylaşım platformları, mesajlaşma uygulamaları, işletim sistemleri, web tarayıcıları, sanal asistanlar, bulut bilişim hizmetleri ve reklam hizmetleri başta olmak üzere, kilit aktör olarak belirlenen büyük şirketlerin sunduğu temel platform hizmetleri DMA’dan etkilenecek.

Uygulama Zaman Çizelgesi

DMA’nın kapsadığı büyük teknoloji şirketleri, belirli koşulları yerine getirerek AB içinde faaliyet göstermekte ve yasaya uyum sağlamaları gerekmektedir. DMA’nın tam olarak uygulanmaya başlanması için belirlenen tarih Mart 2024’tür. Yani bugünlerde etkilerini hissetmeye başlayacağız.

Yasanın Amacı

Bu düzenlemenin amacı, AB genelinde dijital alanda adil bir pazar oluşturmaktır. Düzenleme, “gatekeeper” olarak adlandırılan dijital pazardaki kilit aktörlerin (Alphabet, Amazon, Apple, Booking, ByteDance, Meta ve Microsoft) hizmetlerine odaklanmaktadır.

Kilit Aktörlere (Gatekeeper) Nasıl Karar Verildi?

Kilit aktörlere karar verilirken, şirketlerin pazardaki etkisine, ticari kullanıcıların son kullanıcılara ulaşmasında önemli bir geçit işlevi görmesine ve kalıcı bir konumunun öngörülüyor olmasına bağlı olarak karar verildiği düzenlemede belirtilmektedir.

Ayrıca düzenleme kapsamında oluşturulan komisyon, en az 3 yılda bir kilit aktörlerin gereklilikleri karşılamaya devam edip etmediklerini kontrol ederek düzenleme yapma hakkına sahiptir.

Kilit Aktörlerin (Gatekeeper) Yükümlülükleri

Düzenleme kapsamında büyük aktörler kişisel verileri rıza olmadan reklam hizmetleri için veya başka hizmetler için kullanamayacak, kullanıcıdan gelen şikâyetlerin yetkili birimlere iletilmesini engellemeyecek, kişileri belirli hizmetleri kullanmaya zorlayamayacak ve kullanıcıların ek hizmetlere abone olmasını zorunlu kılmayacaktır. Düzenlemede ayrıca bu temel konuların dışında başka kısıtlamalar da yer almaktadır. Daha fazla bilgi için tam metni buradan okuyabilirsiniz.

WhatsApp Gibi Mesajlaşma Programlarının Birbiriyle Entegrasyonu

Düzenleme, kilit aktör olarak belirlenen mesajlaşma hizmetlerinin, talep eden diğer hizmetlerle belirli temel işlevlerde birlikte çalışabilmesini de zorunlu hale getiriyor. Yani teknik entegrasyon sağlandığında, farklı mesajlaşma programlarını kullanan kişiler de birbirleriyle iletişim kurabilecek.

Ayrıca düzenleme kapsamında mesajlaşma programlarında güvenlik vurgusu da ön plana çıkıyor.

Kilit Aktörler (Gatekeeper) Üzerinde Denetim

Düzenleme, komisyona bu firmaları denetleme yetkisi veriyor. Böylece komisyon, inceleme başlatabilecek ve bulgularını ilgili kilit aktöre iletip alınacak önlemleri belirleyebilecek.

Kamu Yararı İlkesi

Düzenleme kapsamında komisyon, kamu sağlığı veya kamu güvenliği gerekçesiyle bazı yükümlülüklerden muafiyet tanıyabiliyor. Şirketin AB’deki faaliyetinin ekonomik sürdürülebilirliği kendi kontrolü dışındaki istisnai koşullar nedeniyle tehlikeye girerse, gerekçeli başvuru üzerine bazı yükümlülükleri geçici olarak askıya da alabiliyor.

Adil Rekabet Ortamı

Düzenlemede, verilen yetki çerçevesinde komisyona, rekabeti sınırlayan veya adil olmayan bir durum tespit ederse bununla ilgili gerekli tedbirleri alma hakkı da tanınmıştır.

Kurnazlık Vurgusu

Düzenlemede ilgili kilit aktörlerin kuralları çeşitli yöntemlerle aşmaya çalışmamaları, böyle bir durumun tespit edilmesi halinde işlem başlatılacağı da vurgulanıyor.

Yeni Kilit Aktörlerin Listeye Dâhil Edilmesi

Komisyon, bir şirketin kilit aktör olarak listeye dâhil edilip edilmeyeceğini inceleme ve araştırma hakkına sahiptir. Henüz sağlam bir konuma sahip olamamış ancak gelecek vaat ettiği öngörülen işletmelere belirli yükümlülükler uygulanabileceği de düzenlemede belirtiliyor.

Komisyona Geniş Yetki

Komisyon, bahse konu kilit aktörlerden verilere ve algoritmalara erişim yetkisi isteme hakkına da sahip oluyor. Böylece bu şirketlerin kişisel verileri nasıl işledikleri konusunda soru işaretleri de ortadan kalkmış olacak.

Para Cezaları

Komisyon, kilit aktörlerin yükümlülüklere uymaması durumunda dünya cirosunun %10’una kadar para cezası kesme hakkına sahip. Ve aynı ihlal tekrar edilirse bu oran %20’ye kadar çıkabiliyor. (Güncelleme: Komisyon, Nisan 2025’te DMA kapsamındaki ilk cezaları verdi; Apple’a 500 milyon, Meta’ya 200 milyon avro.)

Üye Devletlere Ait Talepler

Düzenlemede ayrıca üye devletlere de talep hakkı tanınmış durumda. Bu kapsamda en az üç devlet bir işletmenin kilit aktör (gatekeeper) olarak belirlenmesini talep edebilir ve araştırma sürecini başlatabilirler. Veya bir devlet, listede bulunan bir kilit aktörün sistematik olarak yükümlülüklerini ihlal ettiğini iddia ederek soruşturma talep edebilir.

Sonuç

DMA, dijital pazarlarda adil rekabeti sağlamak ve büyük teknoloji şirketlerinin kullanıcı verilerini suistimal etmelerini önlemek için kritik önlemler getiriyor. Bu yasayla, dijital dünyada faaliyet gösteren devlerin faaliyetleri daha sıkı denetlenecek ve kullanıcı hakları korunacak.

Maalesef henüz AB’de olmayan Türkiye’nin de vatandaşlarının haklarını korumak adına benzer düzenlemeler yapması elzemdir. Büyük teknoloji şirketlerinin faaliyetlerini düzenlemek, dijital pazarlarda adil rekabeti sağlamak ve kullanıcıların haklarını korumak adına önemli bir adım olacaktır.