Bu yazıda, Avrupa Birliği’nin göç, iltica ve sınır yönetimi politikalarının kurumsal yapısı ele alınacak; aynı zamanda Birleşmiş Milletler (BM) ve Avrupa Birliği (AB) bünyesindeki kurumların göç politikalarındaki rolleri değerlendirilecektir.
Bu sayede Türkiye’den Avrupa Birliği ülkelerine göç etmeyi düşünen ya da bu alanda çalışan kişiler, ilgili kurumsal yapılar hakkında temel bir bilgiye sahip olacak; ilerleyen bölümlerde ele alınacak olan:
- İş ve istihdam temelli göç
- Yatırım ve girişimcilik temelli göç
- Yurtdışında eğitim ile
- İltica ve sığınma gibi konuları daha sağlıklı ve bütüncül bir perspektifle değerlendirebilecektir.
Öncelikle belirtmek gerekir ki göç ve entegrasyon süreçleri, hem ulusal hem de uluslararası düzeyde planlanması ve etkin bir şekilde yönetilmesi gereken son derece hassas ve çok boyutlu süreçlerdir. Bu süreçler, devletlerin bireysel, sosyal ve kültürel özgürlüklere müdahalesi olarak değil; farklılıklara saygı temelinde, asimilasyondan kaçınarak entegrasyonu hedefleyen bir yaklaşım çerçevesinde ele alınmalıdır.
Göç ve entegrasyon politikalarının yeterince planlanmaması veya etkin şekilde uygulanmaması durumunda düzensiz göç hareketleri artmakta; buna bağlı olarak göçmenlerin yeni toplumlara uyum süreçleri zayıflamakta ve gettolaşma ile kültürel ayrışma gibi sorunlar ortaya çıkabilmektedir. Bu tür gelişmeler ise hem toplumsal uyumu hem de kültürel yapıyı olumsuz yönde etkileyebilmektedir.
Başka bir ifadeyle, yeni bir ülkeye göç eden bireylerin entegrasyon süreçleri yalnızca bireysel çabalara bırakılamayacak kadar kritik öneme sahiptir. Bu nedenle söz konusu süreçlerin devletler ve sivil toplum kuruluşları tarafından planlanması, kurumsallaştırılması, yönetilmesi ve denetlenmesi gerekmektedir.
Bu çerçevede BM ve Avrupa Birliği başta olmak üzere, Almanya ve Hollanda gibi yoğun göç alan ülkeler, göç ve entegrasyon politikalarına büyük önem vermekte; çeşitli stratejiler geliştirmekte ve bu politikaların uygulanmasını sağlamak amacıyla kurumsal yapılar oluşturmaktadır. Bu bölümde, söz konusu kurumlardan öne çıkan bazıları ele alınacaktır.
Önce küresel düzeyde yer alan en önemli kurumları sıralayalım:
UNHCR (Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği)
1950 yılında kurulan ve dünya çapında mültecilerin korunması ile ilgili en yetkin uluslararası kurumlardan biridir. Kurumun temel görevi, mülteci statüsü kazanan kişilerin güvenliğini sağlamak, geri gönderilmeme ilkesi (non-refoulement) çerçevesinde korumak ve uluslararası hukuk standartlarının uygulanmasını desteklemektir. UNHCR, 1951 Cenevre Sözleşmesi ve 1967 Protokolü temel alarak iltica hukukunun normatif çerçevesini belirler.
UNHCR, yalnızca bireylere doğrudan destek sunmakla kalmaz; aynı zamanda devletler ve bölgesel örgütler için de rehberlik sağlar. Ülkelerdeki sığınmacı politikaları ve uygulamaları konusunda tavsiyeler verir, kriz durumlarında geçici barınma ve lojistik destek sağlar, ayrıca göçmenlerin entegrasyonu ve sosyal haklara erişimi konusunda programlar yürütür. Bu kapsamda hazırladığı raporlar, istatistikler ve politika önerileri, göç danışmanları için güvenilir bir referans kaynağıdır.
Göçle ilgilenenler içinUNHCR’nin rolü, özellikle AB ülkelerinde mülteci ve sığınmacıların haklarını anlamak ve yönlendirmek açısından kritik öneme sahiptir. Örneğin, Dublin Sistemi uyarınca yapılacak bir ülkeye iade kararında, UNHCR raporları ve tavsiyeleri emsal niteliğinde kullanılabilir. Böylece danışmanlar, danışanlarını hukuki olarak güçlü ve güncel bilgilere dayalı bir şekilde yönlendirebilir.
Uluslararası Göç Örgütü (International Organization for Migration — IOM)
Uluslararası Göç Örgütü (IOM), 1951’de kurulmuş ve 1989’da yeniden düzenlenen yapısıyla günümüzde göç alanında en etkili uluslararası kurumlardan biridir. Örgütün temel amacı, göç süreçlerinin düzenli, güvenli ve kontrollü bir şekilde yönetilmesini desteklemek ve devletler arasında iş birliğini güçlendirmektir. Bu kapsamda IOM, ülkeler arasında teknik yardım, göç araştırmaları, gönüllü geri dönüş programları, yeniden yerleştirme operasyonları ve acil insani yardım faaliyetleri yürütmektedir.
2016’dan itibaren Birleşmiş Milletler sistemi içerisine dahil edilen IOM, artık BM’nin resmi göç kurumu konumundadır. Bu entegrasyon, örgütün küresel göç yönetiminde daha güçlü bir rol üstlenmesini sağlamıştır. IOM’un çalışmaları sadece devletlere değil, aynı zamanda göçmenlere doğrudan destek vermeyi de kapsamaktadır; örneğin sağlık, barınma ve mesleki eğitim projeleriyle göçmenlerin yaşam koşullarını iyileştirmeye çalışır.
Danışmanlık bağlamında, IOM’un sunduğu raporlar, istatistikler ve iyi uygulama örnekleri, göç danışmanlarının danışanlarını bilgilendirme ve yönlendirme süreçlerinde güvenilir bir referans kaynağı işlevi görür.
ICMPD (Uluslararası Göç Politikaları Geliştirme Merkezi)
ICMPD, 1993 yılında Avusturya ve İsviçre öncülüğünde kurulmuş, günümüzde 20’den fazla ülkenin üyesi olduğu bir uluslararası kuruluştur. Merkezi Viyana’dadır. Kurumun temel misyonu, göç yönetimi alanında devletlere teknik destek sağlamak, politika geliştirmek ve sınır ötesi iş birliğini güçlendirmektir. ICMPD, sadece Avrupa’da değil aynı zamanda Afrika, Orta Doğu ve Batı Balkanlar gibi komşu bölgelerde de göç projeleri, geri dönüş programları, sınır yönetimi çalışmaları ve göç istatistikleri geliştirme alanlarında faaliyet gösterir.
Bu kurum aynı zamanda göç politikalarının insani yönünü ve kalkınma ile bağını da vurgular. Göç danışmanları açısından ICMPD, politika trendlerini, yeni uygulamaları ve proje bazlı destek modellerini anlamak açısından önemli bir kaynaktır.
Şimdi de AB bünyesinde yer alan göç kurumlarına bir göz atalım:
Bilindiği gibi, AB’nin önemli kararları üç temel kurumun ortak çalışmasıyla alınır. Göç, üye ülkeler için en hassas ve karmaşık konulardan biri olduğundan, aşağıdaki kurumların iş birliğiyle ve belirlenmiş yasal süreçler çerçevesinde ele alınır.
- Avrupa Komisyonu (yasa tekliflerini hazırlar, uygulamayı denetler),
- Avrupa Parlamentosu (AB vatandaşlarını temsilen yasama sürecine katılır) ve
- AB Konseyi (üye devlet hükümetlerini temsilen karar alır).
Bunun dışında Avrupa Adalet Divanı, göçle ilgili uyuşmazlıklarda emsal kararlar verebilmektedir (örneğin aile birleşiminde dil şartı konusunda veya sınır dışı kararıyla ilgili davalar gibi…). Ayrıca İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi de üye ülkelerin göç politikalarında uyması gereken insan hakları standartlarını belirler. Örneğin, AİHM 2011 ve 2016 yıllarında verdıgı kararlarla Yunanistan ya da Macaristan gibi ülkelerde iltica koşullarının kötü olması nedeniyle bazı sığınmacıların bu ülkelere Dublin iadesi durdurulmuştur.
Göçle ilgili AB’nin diğer bazı önemli kurumları da şunlardır:
EUAA (Avrupa Birliği İltica Ajansı, eski adı EASO)
EUAA (önceki adıyla EASO), Avrupa Birliği’nin iltica alanındaki ana teknik ajansıdır. Merkezi Malta’dadır ve temel görevi, AB üyesi ülkelerin sığınma sistemlerini güçlendirmektir. EUAA, üye ülkelere operasyonel destek verir; örneğin başvuru sayısının çok arttığı Yunanistan, İtalya veya Kıbrıs gibi ülkelere uzmanlar, çevirmenler ve eğitimli mülakatçılar gönderir. Ayrıca iltica memurları için standart mülakat eğitimi, ülke bilgisi raporları (COI — Country of Origin Information) ve AB genelinde ortak prosedür standartları hazırlar. Bu ajansın amacı, AB genelinde daha tutarlı, adil ve insan haklarına saygılı bir iltica değerlendirme süreci sağlamaktır. Göç danışmanları için EUAA’nın raporları ve eğitim materyalleri, güncel uygulamaları ve ülke bazlı risk analizlerini takip etmek açısından büyük önem taşır.
Frontex (Avrupa Sınır ve Sahil Güvenlik Ajansı)
AB’nin bir diğer önemli kurumu da 2004 yılında kurulan Frontex’tir ve birliğin dış sınırlarını korumak ve düzensiz göçle mücadele etmek amacıyla faaliyet gösteren ana ajans rolünü üstlenmiştir. Frontex, üye ülkelerin sınır güvenliği kapasitelerini destekler, ortak operasyonlar yürütür ve gerektiğinde hızlı müdahale ekipleri gönderir. Ayrıca insan kaçakçılığıyla mücadele, geri dönüş operasyonlarının koordinasyonu ve sınır gözetim teknolojilerinin geliştirilmesi de görevleri arasındadır.
Yasal göç yollarının dışında kalan düzensiz hareketleri yönetmek için ülkelerin sınır güvenlik birimleri ve geri gönderme mekanizmaları vardır. Avrupa’da Frontex dışında başka benzer yerel kurumlar da elbette vardır. Tıpkı Jandarma ve Sahil Güvenlik Komutanlığı gibi düzensiz ve kaçak geçişleri önlemekle sorumlu olan İtalya Sahil Güvenliği ya da Yunanistan Sınır Polisi gibi kurumların varlığını bilmek gerekir. Göçe ilgi duyan herkes, sadece yasal göç yollarına odaklanmamalı ve ancak kaçak yolları, insan kaçakçılığı tehlikesi, sınır dışı edilme riski, vize ihlali cezaları gibi bazı risk ve sonuçlar hakkında da bilgi sahibi olmalıdır!
MIPEX
MIPEX, 2004’ten beri yürütülen ve günümüzde 50’ye yakın ülkeyi kapsayan bir kıyaslama endeksidir. Her ülkenin göçmenlere yönelik entegrasyon politikaları, 8 ana başlık altında (örneğin eğitim, sağlık, vatandaşlık, siyasi katılım, anti-diskriminasyon) puanlanır. Bu endeks, AB ülkeleri başta olmak üzere göçmenlere ne kadar kapsayıcı ya da dışlayıcı politikalar uygulandığını objektif kriterlerle ölçer. Örneğin Almanya entegrasyon politikalarında yüksek puan alırken, bazı ülkeler vatandaşlığa erişimde veya siyasi katılımda geride kalabilmektedir. Göç danışmanları için MIPEX, danışanlarına hangi ülkede hangi hakların daha güçlü olduğunu karşılaştırmalı olarak anlatmak, entegrasyon stratejilerini planlamak ve göç politikalarındaki gelişmeleri izlemek açısından pratik bir araçtır.
EMN (European Migration Network)
EMN, Avrupa Komisyonu tarafından koordine edilen ve her üye ülkede bir ulusal temas noktası bulunan bir ağ yapısıdır. Amacı, AB düzeyinde göç ve iltica konularında güvenilir veri ve bilgi paylaşımını sağlamaktır. Her yıl üye ülkelerin göç profillerini içeren raporlar, politika özetleri ve istatistiksel analizler yayımlar. EMN ayrıca güncel yasal değişiklikleri, iyi uygulama örneklerini ve ortak terminolojiyi paylaşarak göç politikalarının uyumlu hale gelmesine katkı sunar. Göç danışmanları açısından EMN raporları, özellikle ülkeler arası uygulama farklarını anlamak, hukuki gelişmeleri takip etmek ve danışanlarına daha doğru bilgi sunmak açısından çok değerlidir. EMN ayrıca göç alanında çalışan profesyoneller için önemli bir bilgi ve ağ oluşturma platformu niteliği taşır.
Bu kurumların bilinmesi bu anlamda elbette ki önemlidir!
Göçle ilgili başlıca kurumları kısaca ele aldık. Bir sonraki yazımızda ise göçle ilgili uluslararası bazı yardımcı kuruluşları ve de Türkiye, Almanya ve Hollanda ülkelerinin yerel göç kurumlarını ele alacağız.
